Najnowszy raport o brytyjskim systemie sprawiedliwości dla nieletnich pokazuje mieszane sygnały. Z jednej strony odnotowano historycznie niską liczbę dzieci trafiających po raz pierwszy do systemu i do aresztu. Z drugiej, pomoc i wyroki wciąż w dużej mierze zależą od miejsca zamieszkania, tworząc “loterię kodów pocztowych”. Eksperci wskazują, że kluczowym wyzwaniem jest teraz zapewnienie równych standardów w całym kraju.
- System sprawiedliwości dla nieletnich w Wielkiej Brytanii odnotowuje postęp, ale boryka się z głębokimi nierównościami – szanse dziecka wciąż zależą od jego pochodzenia i miejsca zamieszkania.
- Ponad 60% dzieci tymczasowo aresztowanych nie otrzymuje później wyroku pozbawienia wolności, co poddaje w wątpliwość zasadność wielu takich decyzji.
- Rząd zapowiada reformy mające na celu ujednolicenie standardów, a kluczową rolę ma odegrać Rada ds. Wymiaru Sprawiedliwości wobec Młodzieży (YJB) jako centrum poprawy i innowacji.
Dwa oblicza systemu: postęp i uporczywe nierówności
Ostatni raport “Youth Justice Insights” rysuje podwójny obraz. Z jednej strony system notuje pozytywne trendy: mniej nieletnich popełnia przestępstwa po raz pierwszy, spada liczba osadzonych w zakładach poprawczych i maleje wskaźnik recydywy. Z drugiej strony ujawnia głęboko zakorzenione i uporczywe problemy. To, jaką pomoc otrzyma dziecko i jakie będą skutki jego kontaktu z wymiarem sprawiedliwości, wciąż w dużej mierze determinują jego okoliczności życiowe oraz… kod pocztowy.
Phil Bowen, nowy tymczasowy przewodniczący Youth Justice Board (YJB), określa to mianem “loterii kodów pocztowych”. Jego zdaniem, centralnym wyzwaniem nie jest już ogólna wydajność systemu, lecz właśnie te rażące niespójności. Rząd w dokumencie programowym “A Modern Youth Justice System” zapowiada kolejną fazę reform, której celem nie jest budowa od podstaw, lecz “zamknięcie luki” między najlepiej działającymi częściami systemu a tymi, które pozostają w tyle.
Geografia i pochodzenie jako czynniki wyroku
Raport wskazuje na uderzające różnice geograficzne. Potrzeby dzieci nie różnią się tak drastycznie w zależności od regionu – różni się natomiast organizacja i efektywność lokalnych służb. Decyzje o skierowaniu sprawy na ścieżkę formalną lub o zastosowaniu środków oddziaływania pozasądowego często zależą bardziej od lokalnych procedur i siły współpracy między instytucjami niż od jednolitych, opartych na dowodach wytycznych.
Podobnie uporczywe są nierówności związane z pochodzeniem etnicznym. Choć większość dzieci w systemie to osoby rasy białej, dzieci czarnoskóre i mieszanego pochodzenia są nadreprezentowane w kluczowych momentach, takich jak zatrzymania i przeszukania policyjne czy ostateczne umieszczenie w areszcie. Te dysproporcje mają charakter systemowy. Problemem są także ścieżki prowadzące do systemu: wykluczenie ze szkoły, niezaspokojone specjalne potrzeby edukacyjne, doświadczenie pieczy zastępczej czy niejednolity dostęp do wsparcia.
Areszt tymczasowy: miernik skuteczności reform
Jedna statystyka szczególnie rzuca się w oczy: blisko dwie trzecie (62%) dzieci tymczasowo aresztowanych w latach 2024-25 nie otrzymało później wyroku pozbawienia wolności. Skutki nawet krótkiego pobytu w areszcie są dla młodej osoby głęboko szkodliwe. Eksperci podkreślają, że jeśli pozbawienie wolności ma być rzeczywiście “ostatnią deską ratunku”, sądy w całym kraju muszą mieć dostęp do wiarygodnych, wysokiej jakości alternatyw w środowisku lokalnym. Redukcja nieuzasadnionych aresztowań tymczasowych jest jednym z najczytelniejszych testów dla wdrażanych reform.
Dywersja działa, ale nie wszędzie
Dowody na skuteczność tzw. dywersji, czyli odciągania dzieci od formalnego systemu sprawiedliwości, są mocne. Gdy interwencja jest wczesna i proporcjonalna, spada ryzyko ponownego popełnienia przestępstwa, a dobrostan dziecka rośnie. Mimo to dostęp do tych rozwiązań wciąż bywa loterią. Nieformalne działania policji nie zawsze są rejestrowane, a współpraca między służbami bywa nierówna. Aby zasada “Dziecko Najpierw” (Child First) była rzeczywistością, dywersja musi być domyślną, bezpieczną i odpowiednią reakcją – stosowaną spójnie i przejrzyście w całym kraju.
Rola YJB: od “łat patchworku” do powszechnej jakości
Wiele lokalnych służb realizuje wyjątkowo dobre praktyki. Brakuje jednak powszechnej spójności. Właśnie tu kluczową rolę do odegrania ma Youth Justice Board. Kolejna faza reform wymaga funkcji stałej poprawy i innowacji w samym sercu systemu. YJB ma identyfikować i upowszechniać dobre praktyki, wspierać obszary z największymi problemami, wzmacniać współpracę międzyagencjalną oraz budować i przekładać na działania bazę dowodów na temat skutecznych metod pracy. Chodzi o przejście od “łat patchworku” – gdzie jakość zależy od miejsca – do systemu o przewidywalnie wysokiej i równej jakości w każdym regionie.
Szczegółowe informacje na temat raportu oraz planów reform można znaleźć w oficjalnych dokumentach rządowych.
Źródło: Ministry of Justice / gov.uk