Rząd Wielkiej Brytanii nałożył tymczasowy zakaz eksportu bezcennego archiwum Jamesa Stirlinga, szkockiego matematyka i przemysłowca z XVIII wieku. Decyzja ma dać czas brytyjskim instytucjom kultury na zebranie funduszy i zakup kolekcji, która dokumentuje rewolucyjne reformy społeczne w jednej z najwcześniejszych “modelowych osad” przemysłowych na Wyspach.
- Archiwum dokumentuje pionierskie zarządzanie kopalniami ołowiu w Leadhills przez Jamesa Stirlinga, który drastycznie skrócił tydzień pracy i stworzył system ubezpieczeń społecznych dla górników.
- Kolekcja, wyceniona na niemal 25 tysięcy funtów, zawiera m.in. listy, księgi rozkazów z notatkami matematycznymi Stirlinga oraz katalog najstarszej w UK biblioteki subskrypcyjnej założonej dla robotników.
- Tymczasowy zakaz eksportu obowiązuje do 19 czerwca 2026 roku. Jest to już szósta taka decyzja rządu w tym roku, mająca na celu ochronę narodowego dziedzictwa kulturowego.
Kim był James Stirling?
James Stirling (1692-1770) urodził się w szkockiej arystokracji ziemskiej. Był utalentowanym matematykiem, a w 1726 roku sam Isaac Newton zaproponował jego przyjęcie do Królewskiego Towarzystwa Naukowego. Mimo akademickich zdolności, zaangażowanie jego rodziny po stronie jakobitów utrudniło mu karierę naukową. Ostatecznie został nauczycielem matematyki w Londynie, gdzie zetknął się z czołowymi myślicielami epoki Oświecenia.
Rewolucja w Leadhills
Prawdziwy przełom w jego życiu nastąpił w 1736 roku, gdy przejął zarząd nad upadającą kopalnią ołowiu w Leadhills w South Lanarkshire. Zastał tam górników żyjących i pracujących w skrajnej nędzy. Zamiast zwiększać wyzysk, Stirling wdrożył program radykalnych reform, które stały się wzorem dla późniejszych społecznie zaangażowanych przemysłowców, takich jak George Cadbury.
Jego zmiany były jak na tamte czasy rewolucyjne: tydzień pracy skrócił z 72 do 40 godzin, wprowadził brygadzistów, którzy negocjowali z zarządem stawki za zadania, dając robotnikom większe poczucie sprawczości. Wspierał rodziny w budowie własnych domów z przydomowymi ogródkami. Założył system ubezpieczeń na wypadek choroby i starości, a także szkołę, kościół i bibliotekę dla górników. Ta ostatnia, założona w 1741 roku, funkcjonuje do dziś jako najstarsza biblioteka subskrypcyjna w Wielkiej Brytanii.
Bezcenne archiwum
Kolekcja, której wywóz został wstrzymany, to unikalne źródło wiedzy o tych pionierskich praktykach. Składa się na nią 51 paczek listów wymienianych między spółką górniczą a Stirlingiem i późniejszymi zarządcami, księga rozkazów z 1738 roku oraz osobisty kopiariusz listów Stirlinga z lat 1736-37, zawierający jego własne notatki matematyczne. W archiwum znajduje się również katalog biblioteki górników z Leadhills z 1800 roku oraz teczka z XX-wiecznymi pracami badawczymi na temat roli Stirlinga.
Głosy za zatrzymaniem kolekcji w kraju
Decyzja ministra kultury, baronessy Twycross, została podjęta po rekomendacji Komitetu ds. Eksportu Dzieł Sztuki i Obiektów o Znaczeniu Kulturalnym (RCEWA). Komitet uznał, że archiwum ma wyjątkowe znaczenie dla historii narodowej i badań nad społecznymi oraz przemysłowymi początkami Szkocji.
„W XVIII wieku wiara, że lepsze warunki poprawią produktywność robotników, była radykalna. Reformy Jamesa Stirlinga były krokiem w kierunku postępu praw pracowniczych i nowoczesnego zabezpieczenia społecznego” – stwierdziła baronessa Twycross. Członkini komitetu, Caroline Shenton, dodała, że utrata tych dokumentów i ich wywóz z kraju byłyby „wielką tragedią”.
Szansa dla instytucji
Zakaz eksportu obowiązuje do 19 czerwca 2026 roku. W tym czasie brytyjskie muzea, archiwa lub inne instytucje mogą starać się o zakup kolekcji za rekomendowaną kwotę 24 928 funtów (w tym VAT, który może zostać odzyskany przez uprawnioną instytucję). Po tym terminie właściciele będą mieli 15 dni roboczych na rozpatrzenie ewentualnych ofert. W przypadku podpisania wstępnej umowy, rozpocząłby się kolejny, trzymiesięczny okres negocjacji.
To już szósta taka decyzja rządu w tym roku, poprzednio objęto ochroną m.in. popiersie Johna Gordona z Invergordon i rzeźbę Howarda Hodgkina.
Źródło: Department for Culture, Media and Sport / gov.uk